İçeriğe atla

500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz

← Tüm yazılar

Basit Makineler Nedir? Kaldıraç, Makara, Çıkrık ve Eğik Düzlemi Evde Görmek

21 Ekim 2026 · STEM Çocuk

Çıkrıklı Ahşap Dönme Dolaplı Kuyu ve Ahşap Kepçe ve Yükleyici Maketi

Bir kapıyı kolundan değil de menteşesinin hemen yanından itmeyi denediniz mi? Kapı aynı kapı, ama açmak çok daha zor. Bu küçük fark, basit makinelerin nasıl çalıştığını anlatmaya yetiyor.

Basit makineler, bir işi yaparken uyguladığımız kuvvetin yönünü ya da büyüklüğünü değiştiren düzeneklerdir. Kaldıraç, makara, çıkrık, eğik düzlem, kama, vida ve dişli bu ailedendir. Okulda genellikle 8. sınıf fen derslerinde işlenir ama evde çok daha önce görülebilir. Bu yazıda dördünü evdeki eşyalarla deniyoruz.

Önce tek bir fikir: işten kazanç yoktur

Basit makineler işi azaltmaz, kolaylaştırır. Daha az kuvvet uyguluyorsanız karşılığında daha uzun bir yol gidersiniz. Ders kitaplarındaki ifadesiyle, kuvvetten kazanç varsa yoldan kayıp vardır. Aşağıdaki deneylerin hepsinde bu takası göreceksiniz.

1. Kaldıraç: cetvel ve kalem

Malzemeler: 30 cm'lik bir cetvel, yuvarlak bir kalem, 10 bozuk para.

Kalemi masaya koyun ve cetveli ortasından kalemin üstüne yerleştirin. Kalem, destek noktası. Cetvelin bir ucuna 3 bozuk para koyun. Bu ucu kaldırmak için diğer uca kaç para koymanız gerekiyor?

Şimdi kalemi paraların olduğu uca yaklaştırın ve tekrar deneyin. Bu kez daha az parayla kaldırabilirsiniz. Kuvvet uyguladığınız kol uzadıkça gereken kuvvet azalır. Makas, tahterevalli, el arabası ve şişe açacağı günlük hayattaki kaldıraçlardan birkaçı.

2. Makara: yönü değiştiren ip

Malzemeler: boş bir iplik makarası, bir kalem, 1 metre ip, küçük bir poşet, birkaç oyuncak.

Kalemi makaranın deliğinden geçirin. Bir yetişkin kalemin iki ucunu tutsun. İpi makaranın üstünden geçirin ve bir ucuna içinde oyuncak olan poşeti bağlayın. Diğer ucu aşağı çektiğinizde poşet yukarı çıkar.

Bu bir sabit makara. Kuvvetten kazanç sağlamaz ama kuvvetin yönünü değiştirir. Aşağı çekmek, yukarı kaldırmaktan daha kolay gelir. Bayrak direği ve perde ipi böyle çalışır. Hareketli makarada ise yük makaranın kendisine asılır. Gereken kuvvet yaklaşık yarıya iner ama ipi iki kat uzun çekmeniz gerekir. Yine aynı takas.

3. Çıkrık: kapı kolu ve kuyu

Bu deney için malzeme gerekmiyor. Bir kapı kolunu ucundan tutup çevirin. Sonra kolu, mile en yakın yerinden tutup aynısını deneyin. İkincisi çok daha zor.

Çıkrık, büyük bir kolun ya da tekerleğin küçük bir mili döndürdüğü düzenektir. Kolun ucu her turda büyük bir çember çizer, mil ise aynı turda küçük bir çember. Elinizin gittiği yol uzar, gereken kuvvet azalır. Eski kuyulardaki çıkrık, dolu kovayı kolayca yukarı çekmek için kullanılırdı. Tornavida, musluk ve bisiklet pedalı da aynı ilkeyle çalışır.

4. Eğik düzlem: rampa ve lastik bant

Malzemeler: 3-4 kitap, uzun bir karton, oyuncak araba, lastik bant, cetvel.

Lastik bandı arabaya bağlayın. Arabayı lastikten tutup dümdüz yukarı, kitapların yüksekliğine kaldırın. Lastik ne kadar uzadı? Cetvelle ölçün.

Şimdi kartonu kitaplara dayayıp bir rampa yapın ve arabayı rampadan yukarı çekin. Lastik bu kez daha az uzar. Rampa arabayı aynı yüksekliğe daha az kuvvetle çıkarır, karşılığında daha uzun bir yol gidersiniz. Rampayı uzatıp kısaltarak sonuçları karşılaştırın. Dik yokuşlara kıvrımlı yol yapılmasının nedeni de bu.

Dişliler

Bisikletin dişlileri, duvar saatinin içi, mikserin çırpıcıları. Dişliler hareketi bir milden diğerine aktarır, hızı ya da yönü değiştirir. Büyük bir dişli küçük bir dişliyi döndürdüğünde küçük olan daha hızlı döner. Pilsiz ve kullanılmayan bir oyuncak sökülecekse içindeki dişlileri birlikte incelemek iyi bir başlangıç olur.

Etkinliği ölçüme çevirmek

Her deneyde bir ölçüm yapın ve sonuçları bir tabloya yazın. Kaç para gerekti, lastik kaç santim uzadı, ip ne kadar çekildi? Sayılar yan yana gelince fark kendiliğinden görünür. Bu küçük tablo, STEM'in matematik ayağı.

Basit makineleri kurarak görmek

Ahşap mekanik setlerimizde bu düzenekler açıkta durur. Çocuk hangi parçanın neyi döndürdüğünü kendi gözüyle görür.

Diğer setler için Mekanik Modeller ve Araç Modelleri kategorilerine bakabilirsiniz. Setler doğal huş ahşaptan, kendi atölyemizde yerli üretim. Küçük parça içerirler ve 3 yaşından küçük çocuklar için uygun değildir.